Fort 52 ½ N „Skotniki”

To mały fort pancerny powstały w latach 1897–1898 według projektu znamienitego inżyniera w służbie Armii CK – Emila Gołogórskiego. Obiekt wzniesiono w Skotnikach jako jeden z dwóch bliźniaczych fortów (drugim jest Fort 52 ½ S „Sidzina”), których budowa stała się konieczna ze względu na dużą odległość pomiędzy Fortami nr 52 „Borek” i 53 „Bodzów”. Oba forty należały do VIII sektora obronnego i niegdyś tworzyły w zasadzie jedno dzieło obronne – choć składały się z dwóch części, otaczał je wspólny wał oraz zasieki. Obecnie, po likwidacji tych przeszkód, oba obiekty rozdziela ulica.

Zadaniem fortu była obrona miasta od strony Podgórek Tynieckich i drogi na Oświęcim, a także wspieranie sąsiednich umocnień. Jego pierwotnym uzbrojeniem były dwie armaty w dwóch wieżach. Fort nie wziął udziału w walkach I wojny światowej, a w kolejnych dekadach stracił swoje pancerne wieże artyleryjskie oraz kopułę obserwacyjną. Na potrzeby Ludowego Wojska Polskiego oraz Obrony Cywilnej został mocno przekształcony.

W 2012 roku Fort przeznaczono na siedzibę Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń, a od 2017 roku stał się własnością Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Dzięki przeprowadzonej renowacji zewnętrznej przywrócono mu oryginalny, historyczny wygląd.

Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń UKEN w Krakowie, to jedyna tego typu jednostka uniwersytecka w Polsce. W skład Centrum wchodzi: jednostka naukowo-badawcza, archiwum, biblioteka i muzeum. Celem działania instytucji jest ochrona przed zapomnieniem losów mieszkańców Rzeczypospolitej (w jej obecnych oraz byłych granicach), poddanych zsyłkom, wypędzeniom i przesiedleniom. Priorytetem działalności jest dokumentowanie losów świadków historii poprzez gromadzenie relacji wspomnieniowych, jak również innych materiałów źródłowych. Zbiory Centrum to ponad 1000 wywiadów, tysiące fotografii, setki dokumentów i artefaktów. Dotyczą one w dużej mierze m.in. dziejów polskich Sybiraków. Do istotnych działań Centrum należy także dokumentacja, renowacja i odbudowa polskich cmentarzy uchodźczych w Afryce.

W Forcie mieści się stała ekspozycja, przygotowana przez zespół Centrum, stworzona w oparciu o archiwalne, unikatowe zbiory jednostki, która tworzy pełny obraz jednej z najważniejszych kart polskiej historii XX wieku. Wystawa przedstawia losy polskich obywateli deportowanych w głąb ZSRS podczas II wojny światowej. Ukazuje także dalszą historię części polskich zesłańców, którym udało się opuścić ZSRS i dotrzeć do Iranu. Polscy żołnierze po przeszkoleniu na Bliskim Wschodzie, w szeregach II Korpusu Polskiego zasłynęli odwagą podczas walk na froncie włoskim. Natomiast ludność cywilna, na czas wojennej zawieruchy, schronienie znalazła w osiedlach uchodźczych na terenie Afryki, Indii, Nowej Zelandii i Meksyku.

Dostępność: Zwiedzanie fortu możliwe po dokonaniu wcześniejszej rezerwacji telefonicznej lub mailowej. Więcej informacji na stronie internetowej: https://zsylkiwypedzenia.uken.krakow.pl/kontakt/